previous pauseresume next

پرتو درمانی (Radiotherapy)

تصویرکوچک: 

مقدمه :
پرتودرمانی یا رادیوتراپی یکی از مهم‌ترین شاخه‌های فیزیک پزشکی است. پرتودرمانی به درمان بیماری با استفاده از پرتوهای نافذ مانند پرتوهای ایکس و آلفا و بتا و گاما که یا از دستگاه تابیده می‌شوند یا از داروهای حاوی مواد نشاندارشده ساطع می‌شوند گویند.
پرتو درمانی استفاده از پرتوهای یونساز برای ازبین بردن یا کوچک کردن بافت‌های سرطانی است. در این روش در اثر آسیب DNA، سلول‌های ناحیه درمان(بافت هدف) تخریب و ادامه رشد و تقسیم غیر ممکن می‌شود. اگرچه پرتو علاوه بر سلول‌های سرطانی به سلول‌های سالم نیز آسیب می‌رساند ولی اکثر سلول‌های سالم بهبودی خود را دوباره بدست می‌آورند. هدف از پرتو درمانی از بین بردن حداکثر سلول‌های سرطانی با حداقل آسیب به بافت‌های سالم است.
کاربرد اصلی پرتو درمانی در معالجه و یا تقلیل امراض سرطانی می‌باشد.
دیگر کاربردهای پرتودرمانی: از بین بردن سلول‌های سرطانی و ضایعات ارگان‌های مختلف، بازتوانی و بهبود اعضای بدن بیمار (همچون کبد ،کلیه ، پروستات)، پیشگیری گسترش ضایعات اعضا و کاهش علائم بیماری (همانند درد)
دستگاه‌ها و ابزارهای مختلف و گوناگونی برای درمان و توانبخشی بیمار توسط مهندسان پزشکی ساخته و در اختیار پزشکان قرار گرفته‌است. یکی از این دستگاه‌های مهم و پرکاربرد رادیوتراپی و یا پرتودرمانی می‌باشد. به بیانی دیگر پرتودرمانی، استفاده از اشعه پر انرژی (معمولاً اشعه X )به منظور از بین بردن سلول‌های سرطانی و ضایعات ارگان‌های مختلف می‌باشد. به طور کلی رادیوتراپی را به ۳ قسمت رادیوتراپی خارجی، رادیوتراپی داخلی (براکی تراپی) و رادیوتراپی سیستمیک تقسیم می‌کنند. سلولهای سرطانی در مقایسه با سلولهای سالم به رادیو تراپی حساسیت بیشتری نشان می‌دهند و در نتیجه تعداد بیشتری از آنها از بین خواهند رفت البته رادیو تراپی بر سلولهای سالم ناحیه درمان نیز تاثیر می‌گذارد اما آنها بر خلاف سلولهای سرطانی معمولاً بهبود یافته یا به سرعت خود را ترمیم می‌کنند. رادیوتراپی همچنان برای پیشگیری گسترش ضایعات اعضا و برای کاهش علائم بیماری (همانند درد) نیز به کار برده می‌شود. اصولاً در این دستگاهها برای شناسایی و مکان یابی تومور و بافت مورد نظر برای دریافت پرتو از انواع مختلف پرتونگاری استفاده می‌گردد که شاید بتوان مرسوم ترین آنها را پرتونگاری مقطعی تخمینی (CT)، تصاویر رزونانس مغناطیسی (MRI) و اخیراً پرتونگاری مقطعی نشر پوزیترون (PET) معرفی نمود. حال پس از شناسایی موقعیت بافت مورد نظر بایستی مرحله شبیه سازی را شروع نمود که بر اساس آن آناتومی بیمار برنامه ریزی می‌شود. استفاده از پرتو در درمان سرطان یک فرایند پیچیده‌است که در بر گیرنده متخصصان آموزش دیده و تعداد زیادی از عوامل به هم پیوسته‌است. متخصصین رادیوتراپی انکولوژی، متخصصین فیزیک پزشکی، دزیمتریست و متخصصین رادیوتراپی سالها دنبال لوازم و ابزار که به این فرایند، بخصوص در موقعیت یابی تومور، برنامه درمانی، اجرای درمان، و تحقیق کمک کنند، می‌گشتند. دقت در رادیوتراپی بسیار مهم است زیرا نتایج بالینی و تجربی نشان می‌دهند که کنترل تومور و پاسخ نرمال بافت می‌تواند یک عامل مهم درمقدار (دز) پرتو افشانی باشد و بنابراین، تغییرات کوچک در دز درمانی می‌تواند منجر به نتایج بزرگی در پاسخ تومور و یا بافت نرمال شود. به علاوه، دزهای تجویز شده درمانی تومور معمولاً الزاماً به دزی که برای بافت نرمال قابل تحمل است نزدیک است. بنابراین برای درمان بهینه، دز پرتوافشانی باید با دقت بسیار بالا انجام شود.

رادیوتراپی :
راديوتراپي يك روش درمان سرطان است كه دز معين و دقيقي از پرتوهاي پرانرژي معمولا پرتوهاي ایكس مورد استفاده قرار میگيرد. دستگاه راديوتراپي به گونهاي طراحي ميشود كه امكان تابش دز مشخص به ناحيه مورد نظر از بدن بيمار را دارد. دز جذبي پرتوها سبب آسيب سلولها و توقف رشد و تقسيم آنها ميشود. سلولهاي غيرطبيعي سرطان برخلاف سلولهاي طبيعي معمولا دراثر تابش بازسازي و ترميم نميشوند. اثرات جانبي راديوتراپي عموما موقتي هستند. هدف راديوتراپي ازبين بردن سلولهاي سرطاني و آسيب حداقلي به سلولهاي سالم است كه براي درمان انواع تومورهاي جامد به كار ميرود. راديوتراپي گاهي درمان قطعی يااصطلاحا راديكا لradical و گاهي تسكيني یا paliative است. در روش تسكيني هدف كوچك كردن تومور و كاهش علائم سرطان نظير دردهاي شديد به همراه افزايش طول عمر است. راديوتراپي گاهي به طور منفرد و بيشتر مواقع با ديگر روشهاي درماني همراه است.
راديوتراپي قبل از جراحي براي كوچك شدن تومور و يا بعد از جراحي براي ازبين بردن باقيمانده سلولهاي سرطاني توصيه ميشود.راديوتراپي قبل، حين و يا بعد از شيمي درماني نيز انجام ميشود.
به دليل آسيب سلولهاي سالم كه ناخواسته در جريان درمان سلولهاي سرطاني پيش ميآيد، بايد منتظر اثرات جانبي راديوتراپي هرچند موقتي باشيم بنابراين درصورتي راديوتراپي پيشنهاد ميشود كه سود آن به مراتب بيش از ضرر باشد. از اينروست كه بيماران خانم قبل و در جريان راديوتراپي نبايد باردار باشند زيرا به جنين به خصوص در سه ماهه اول بارداري آسيب جدي واردميشود.
راديوتراپي در يك مركز تخصصي با حضور پزشك متخصص راديوتراپي كه مسئول درمان است، و متخصص انكولوژي كه ميتواند براي شيمي درماني مورد مشورت قرارگيرد، متخصص فيزيك پزشكي براي اجراي طراحي درمان كامپيوتري و صحت اجراي راديوتراپي و كارشناسان پرتوتابي كه در تماس مستقيم با بيمارند، انجام ميشود.
راديوتراپي با دو روش تابش از خارج و از داخل بدن انجام ميشود. تابش از خارج بدن معمولا در مدت چند هفته ولي تابش ازداخل بدن در يك مرحله يا تعداد محدود دفعات انجام ميشود. در تابش از دور، بيمار به دقت روي تخت خوابيده و با چرخش هد دستگاه رادیوتراپی در زواياي مختلف و با دقت بسيار زياد در منطقه اي كه بيشترين دز را به تومور و كمترين را به سلولهاي پيرامون تومور دهد، انجام ميشود. تابش در زمان كوتاه چند دقيقه انجام ميشود و بيمار آنرا حس نميكند. قبل از پرتو دهي طراحي درمان توسط راديوتراپيست و فيزيست مركز انجام ميشود. بيماران پس ازپرتو گيري راديواكتيو نخواهند شد، بنابراين برخلاف بيماران پزشكي هسته اي اين بيماران پس از درمان به راحتي با اطرافيان همنشين خواهند شد.

انواع رادیوتراپی:
همانطور که قبلا اشاره شد،پرتودهی ممکن است توسط دستگاهی خارج از بدن ( رادیوتراپی خارجی ) و یا توسط منبع پرتو در داخل بدن ( رادیوتراپی داخلی ) و یا توسط مواد رادیواکتیو بازدرداخل بدن انجام شود ( رادیوتراپی سیستمیک) نوع پرتودهی به نوع تومور ، تحمل بافت های سالم اطراف محل آن ، مسافتی که پرتو باید در داخل بدن طی کند همچنین به سلامت عمومی بیمار ، تاریخچه بیماری و اینکه آیا بیمار از روشهای دیگر درمان استفاده خواهد کرد یا نه و مجموعه ای عوامل دیگر بستگی دارد . دربیشتر بیماران از روش پرتودرمانی خارجی و در تعداری از بیماران از سه روش پرتو درمانی خارجی ، داخلی ، سیستمیک همراه با هم و یا جداگانه استفاده میشود.
رادیوتراپی خارجی (تله تراپی):
پرتودرمانی یا رادیوتراپی خارجی معمولاً در بیماران سرپایی مورد استفاده قرار می گیرد. در بیشتر این بیماران نیاز به بستری شدن در بیمارستان نیست رادیوتراپی خارجی برای درمان انواع سرطان شامل سرطان مثانه ، مغز ، پستان ، رکتوم ، پانکراس ، معده ، گردن رحم ، حنجره ، ریه ، پروستات و رحم استفاده میشود علاوه بر این رادیوتراپی خارجی ممکن است برای کاهش دردهای متاستاتیک و یا مشکلات دیگر ناشی از گسترش تومورها مورد استفاده قرار گیرد.

رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی( ۳D Conformal Radiation Therapy ):

رادیوتراپی تطبیقی برخلاف طرح درمان های قدیمی سه بعدی است واز کامپیوتربرای هدف گیری دقیق ترتوموراستفاده می شود .امروزه بیشتر متخصصین سرطان شناسی از این روش استفاده می کنند . تصاویر سه بعدی CT ، MRI ، PET ویا CT PET تهیه و به کمک نرم‌افزارهای مخصوص ، پرتوهایی که با شکل تومور مطابقت دارند طراحی میشود . چون در این تکنیک بافت سالم اطراف تومور به طور وسیع از تشعشع دور است از دوزهای بالاتر برای درمان تومور می توان استفاده کرد.
استفاده از این روش در تومورهای Nasopharyngeal ، پروستات ریه ، کبد و تومور های مغزی نتایج بهتری در برداشته است .
IMRT) Therapy Intensity-Modulated Radiation ):

در این روش که یک نوع رادیوتراپی تطبیقی سه بعدی جدید است معمولاً از پرتوهای x با شدتهای متفاوت برای انتقال دزهای متفاوت پرتو به نواحی کوچک بافت به طور همزمان استفاده می شود . در این تکنولوژی نیز دزهای بالا به تومور و دزهای کمتر به بافتهای سالم اطراف می رسد . در برخی تکنیکها بیمار دز روزانه بیشتری دریافت می کند و زمان کل درمان کاهش و موفقیت درمان بیشتر می شود . IMRT ممکن است عوارض جانبی درمان را کاهش دهد. پرتودهی در این روش بوسیله یک شتاب دهنده خطی مجهز به کولیماتور Multileaf انجام می شود(کولیماتور به شکل دادن دقیق پرتوها کمک می کند). با چرخش دستگاه به دور بدن بیمار پرتوها از بهترین زوایا وارد تومور می شوند . پرتو ها تا حد امکان به طور دقیق با شکل تومور تطبیق داده می شوند . چون دستگاه IMRT بسیار تخصصی است مراکز سرطان شناس به ندرت از این وسیله استفاده می کنند . این تکنولوژی جدید برای درمان تومورهای مغزی، سروگردن، حلق بینی، پستان، کبد، ریه، پروستات و رحم مورد استفاده قرار می گیرد . IMRT برای هر بیمار و یا هر نوع توموری مورد استفاده قرار نمی‌گیرد.

رادیوتراپی داخلی( Brachy Therapy ) :

در این روش منبع تشعشع که در یک پوشش نگهدارنده کوچک پیچیده شده در داخل تومور و یا بسیار نزدیک به آن قرار میگیرد و Implant یا ماده کاشتنی نامیده می شود. مواد کاشتنی ممکن است در شکلهای مختلف مانند سیمهای کوچک ، تیوبهای پلاستیکی ( کاتترها ) ribbans ( رشته ای ) کپسول و یا به شکل دانه ای وجود داشته باشد . مواد کاشتنی مستقیماً در داخل بدن گذاشته میشوند . در رادیوتراپی داخلی ممکن است بیمار نیاز به بستری داشته باشد . رادیوتراپی داخلی معمولاً به یکی از روشهای زیر انجام میشود که هرکدام به طور جداگانه توضیح داده شده است . در هر سه روش از مواد کاشتنی سربسته استفاده میشود .

رادیوتراپی حین جراحی (Intraoperative Radiotherapy): :

این روش نوعی پرتو درمانی خارجی همراه با جراحی است. IORT برای درمان تومورهای متمرکز که نمی توان آنها را به طور کامل خارج کرد و یا ریسک عود مجدد وجود دارد استفاده میشود. بعد از خارج کردن تمام یا بیشتر بافت تومورال یک دوز زیاد با انرژی بالا مستقیماً به محل تومور در حین جراحی داده میشود ( بافت های سالم اطراف بوسیله شیلدهای مخصوصی حفاظت میشوند ) . بیمار بعد از عمل جراحی در بیمارستان بستری میشود این روش ممکن است در درمان تومور های تیروئید ، gynecological , colorectal روده باریک و لوزالمعده ( پانکراس ) استفاده شود . این روش برای درمان برخی از انواع تومور های مغز و سارکومای لگن در بزرگسالان تحت بررسی است .

رادیوتراپی سیستمیک :(systemic radiation therapy)

دراین روش درمانی ،موادرادیواکتیو به صورت مایع هستند ، که به صورت مایعات نوشیدنی یا تزریقی به بدن بیمار وارد می شوند. گاهی هم این موتد درکپسولهای دارویی قرارداده می شوند ونهایتا این مواد بعد از نوشیدن یا بلعیدن ویا تزیق در سرتاسر بدن منتشرشده و وظیفه درمانی خود را انجام می دهند.
دستگاههاي راديوتراپي:

دستگاههاي درمان سطحي :
دستگاههاي راديولوژي درمان سطحي با ولتاژ ۵۰ تا ۱۵۰ كيلوولت پرتوي ايكس توليد و ازفاصله ي ۲۰ سانتي براي درمان تومورهاي به عمق ۵ ميليمتر مورد استفاده قرارميگرفته است.
۲- دستگاههاي درمان نيمه عمقي:
با ولتاژهاي ۳۰۰ كيلوولت و جريان ۲۰ ميلي آمپر در فاصله ي ۵۰ سانتي از پوست اشعه ايكس ميتاباند. محدوديت اين روش درماني افزايش دز پوست بوده است وتومورهاي با عمق بيش از ۲ سانت دز كافي دريافت نميكنند.
۳- دستگاههاي مگا ولتاژ:
اين دستگاهها با ولتاژهاي ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ كيلولت پرتو ایكس توليد ميكنند. دستگاههاي كبالت با اشعه گامای ۳۳/۱mev نيز در اين دسته قرار ميگيرند. امروزه از دستگاههاي فوق الذكر كمتر استفاده ميشود.

۴- دستگاه كبالت تراپي:
نوعي دستگاه راديوتراپي است كه به جاي پرتوهاي ایكس از پرتوهاي گاماي كبالت- ۶۰ با انرژی۱/۳۳ MeV استفاده ميشود. براي توليد پرتوهاي گاما راديوايزوتوپ كبالت به نيكل- ۶۰ تبديل و اشعه بتاي منفي به حدودهمراه دو اشعه گاما منتشر ميشود پرتوهاي بتا در حفاظ چشمه كبالت جذب ولي پرتوهاي گاما از چشمه به طرف بدن بيمار تابيده ميشود.
ميزان اكتيويته چشمه كبالت با نيمه عمر ۵ سال با گذر زمان كاهش يافته آهنگ-دز نيز كاهش
مييابد به طوري كه پس از يك نيمه عمر احتياج به تعويض چشمه كبالت است. امروزه استفاده از پرتوهاي كم انرژي وسايه دار دستگاه كبالت تراپي كمتر توصيه ميشود و د ر مراكزي كه از قبل داراي اين دستگاهها بوده اند، درمانهاي تسكيني و درمان تومورهاي سروگردن استفاده ميشود.

۵- دستگاههاي شتابدهندهي خطيLINAC:
اين دستگاهها ذرات الكتروني را توسط امواج راديوئي درون تيوب خلاء تا انرژيهاي ۲۵ mev در مسير مستقيم شتاب ميدهند. با خروج مستقيم پرتوهاي الكتروني با انرژيهاي كم ، متوسط و بالا برای درمان تومورهاي سطحي نظير سرطان پوست مورد استفاده قرار ميگيرد و چنانچه يك هدف( صفحه تنگستن) در مسيرپرتوهاي الكتروني قرار گيرد پرتوهاي پرانرژي ایكس توليد ميشود كه براي تومورهاي عمقي مناسبند.

۶- سيكلوترونها:
نوعي شتابدهنده ذرات است كه علاوه بر توليد راديوايزتوپهاي پوزيترون دهنده، قادر به توليد پرتوهاي پروتون و نوترون پرانرژي هستند. پرتوهاي پرانرژي پرتون و نوترون براي درمان تومورهاي سطحي كه در اطراف خود داراي سلولهاي سالم و حياتي هستند مورد استفاده قرار ميگيرد. براي مثال براي درمان تومور در ناحيه عدسي چشم پروتون تراپي توصيه ميشود البته اين نوع شتابدهندهها فقط در كشورهاي پيشرفته و به طور محدود مورد استفاده قرار ميگيرند.
گاما نایف ( چاقوی گاما):
گامانايف، شيوه جديدي براي درمان و شناسايي مشكلات سر و به ويژه مغز است. يكي از مزاياي گامانايف، كاهش تاثير آن بر بافت‌‌‌‌هاي سالم است اما اين‌خاصيت فقط مختص بخش‌‌‌‌هايي با وسعت كمتر از سه تا چهار‌ سانتي‌‌‌‌متر است. با افزايش وسعت بخش‌هاي آسيب‌‌‌‌ديده، تاثير گامانايف بر بخش‌‌‌‌‌‌‌‌هاي سالم اطراف بخش هدف نيز افزايش مي‌‌‌‌يابد، بنابراين استفاده از آن براي بخش‌‌‌‌هايي غير از «سر» نامناسب است. در گامانايف از روشي غير تهاجمي به نام Stereotactic Radio-surgery استفاده مي‌شود. اين روش در واقع به جراح مغز و اعصاب اين امکان را مي‌دهد که جراحي‌هاي مغز را بدون استفاده از تيغ جراحي و فقط با استفاده از پرتو انجام دهند. اشعه مورد استفاده در گامانايف از چشمه کبالت ۶۰ توليد مي‌شود و با استفاده از Dose Planning به‌صورت باريکه اشعه بسيار کنترل شده به هدف مورد نظر در مغز تابانده مي‌شود. دوز تابشي به طور دقيق بر اساس موقعيت اندازه و شکل هدف محاسبه مي‌شود، به‌طوريکه هدف را به طور کامل نابود کرده ولي روي بافت‌هاي سالم اطراف، کمترين اثر را مي‌گذارد. در اين روش بيمار هيچ‌گونه دردي را احساس نمي‌کند و مي‌تواند خيلي زود پس از جراحي، فعاليت‌هاي عادي خود را از سر بگيرد. اين دستگاه هم اکنون به وسيله چند شرکت توليد مي‌شود اما دستگاه ساخت شرکتELEKTA سوئد، دقيق‌ترين و حساس‌ترين دستگاه ساخت شده در اين زمينه است و بيشتر مراکز درماني معتبر جهان از آن به‌دليل دقت و کيفيت بالايش استفاده مي‌کنند.
نتايج طولاني مدت حاصله از درمان در ساير مراکز با تجربه طولاني‌تر، بسيار رضايت‌بخش و عوارض، بسيار کم و در حد قابل قبولي است. اين روش درماني براي تومورهاي مغزي مانند مننژيوما، تومورهاي هيپوفيز، نورينوم اکوستيک، متاستازهاي مغزي، ضايعات عروقي مانند AVM، کاورنوما و بعضي از تومورهاي بدخيم مغزي موثر بوده است.

سایبر نایف:
سایبر نایف یک نوع ربات رادیوتراپ است. دستگاه رادیوتراپی رباتیک برای درمان سرطان مورد استفاده قرار گرفته شده است .
سایبرنایف، شیوه‌ای از پرتودرمانی است که به وسیله دکتر جان آر آدلر، استاد جراحی مغز و اعصاب و پرتودرمانی دانشگاه استنفورد و همچنین پیتر و راسل شونبرگ از شرکت پژوهشی شونبرگ، بنیان نهاده شد. در این شیوه البته خبری از چاقوی واقعی نیست ولی پرتو تابانیده شده به مانند چاقویی دقیق و بدون درد، بدون اینکه نیاز به بیهوشی باشد، عرصه را بر سلول‌های سرطانی تنگ می‌کند.
دستگاه سایبر نایف با تنفس بیمار به حرکت درمی‌آید و می‌تواند تومورهای سرطانی را با دقت بسیار بالاتر از روش‌های دیگر مورد هدف قرار دهد و میزان آسیب به بافت‌های سالم را کاهش دهد.
این دستگاه در واقع نوعی شتابدهنده خطی فشرده است که روی بازوی رباتیک نصب شده است. سایبر نایف با استفاده از بازوی رباتیک پرتوهای چندگانه تشعشعات با دوز بالا را از زوایای مختلف انتقال می‌دهد.
حین کار این دستگاه دوربین‌های مجهز به اشعه ایکس تنفس بیمار را کنترل می‌کنند و برای به حداقل رساندن آسیب به بافت‌های سالم جهت پرتوهای رادیوتراپی را تنظیم می‌کنند.
دقت بالای این دستگاه، درمان تومورهای سرطانی را که در نقاط حساس بدن نظیر نخاع قرار دارند یا دسترسی به آنها دشوار است، تسهیل می‌کند.
سایبرنایف جدیدترین تکنولوژی جراحی رادیویی ( رادیوسرجری) در دنیاست که میتواند بسیاری از تومورهای سرطانی را در نقاط مختلف بدن درمان کند

مراحل درمان:
۱- شبیه سازی (سیمولاسیون simulation)
۲- طراحی درمان
۳- ثابت نگه داشتن (فیکساسیون)
۴- انتقال دز
شبیه سازی یا سیمولاسیون:simulation

قبل از شروع درمان براي هر بيمار شبیه سازی به طور دقيق صورت ميگيرد به طوريكه منطقه درمان شامل تومورها وبافت سالم میباشد تا محل دقيق تومور وبافت سالم مشخص باشد. شبیه سازی با دستگاههاي سيمولاتور يا شبيه ساز معمولي)دیجیتال سیمولاتور) و CT scan و نحوه صحيح قرارگيري بيمار روي تخت درمان تعيين شود. كاربري دستگاه سيمولاتورها با كارشناس راديولوژي است و نحوه علامت گذاري روي بدن بيمار براي قرارگيري صحيح بيمار روي تخت درمان توسط راديوتراپيست صورت ميگيرد.

طراحي درمان و طراحان درمان رادیوتراپی:
مجموعه کارکنان هر مرکز رادیوتراپی به طراحی و درمان بیمار کمک می کنند. تیم پرتو درمانی شامل رادیوتراپیست، دوزیمتریست ( شخصی که دوز کامل و دقیق پرتو را مشخص می کند ) ، فیزیست (فردی که کنترل دستگاه برای انتقال مقدار صحیح پرتو به محل تومور در بدن را انجام می دهد) و پرتوکار می باشد. معمولاً پرتو درمانی یک قسمت از درمان بیمار را شامل می شود در درمان تکمیلی معمولاً از شیمی درمانی استفاده می شود. رادیوتراپیست Radiation oncologist ، از همکاری با متخصص (سرطان شناس اطفال ، جراح و رادیولوژیست پزشک متخصص در تهیه و تفسیر گرافیهای اندامهای بدن پاتولوژیست ( پزشک متخصص آسیب شناسی ) سود می برد .
در هر بیمار، طراحی درمان برای محافظت بافت های سالم تا حدامکان انجام می شود. بیمار باید قبل از شروع دوره رادیو تراپی در جلسه ی طرح درمان شرکت کند. بیماری که با رادیو تراپی تحت درمان قرار می گیرد باید طرح درمان منحصر به فردی داشته باشد. به دلیل تنوع روش های پرتو دهی طراحی درمان یک گام اولیه و مهم برای درمان هر بیمار تحت پرتو درمانی است . قبل از پرتو درمانی گروه رادیوتراپی میزان و نوع پرتو را مشخص خواهند کرد . اگر بیمار باید تحت پرتو درمانی خارجی قرار گیرد رادیوتراپیست از روشی به نام Simulation (شبیه سازی) برای مشخص کردن هدف پرتویی استفاده می کند در طول انجام Simulation بیمار به حالت آرام بر روی تخت قرار میگیرد و محدوده درمان توسط پزشک مشخص می شود . شبیه سازی همچنین ممکن است شامل CT یا سایر روشهای تصویر برداری برای کمک به پرتوکار در جهت طراحی پرتو دهی باشد . شبیه سازی ممکن است باعث تغییراتی در طراحی درمان و در نتیجه محافظت بیشتر بافت سالم از تشعشعات شود. نواحی که باید تحت پرتودهی قرار گیرند توسط یک مارکر دائمی(تاتوی کوچک) یا موقتی مثل فلز کوچک مشخص می شود. این نشانه ها در اولین جلسه درمان برای تعیین محل دقیق پرتو دهی به کار می رود . بسته به نوع پرتو درمانی، پرتوکار ممکن است از Mold یا وسایل دیگر برای بی حرکت نگه داشتن بیمار در طول درمان استفاده کند. این وسایل معمولاً از فوم، پلاستیک یا گچ ساخته می شوند . در بعضی موارد پرتوکار شیلدهایی را به منظور جلوگیری از نفوذ پرتو به ارگان و بافتهای اطراف محل درمان مورد استفاده قرار می دهد. زمانی که شبیه سازی کامل شد تیم رادیوتراپی برای تصمیم گیری در مورد مقدار دوز مورد نیاز و چگونگی رساندن آن به محل مورد نظر و درمان هایی که در مورد بیمار باید انجام گیرد تصمیم گیری می کند.

طراحي درمان سه بعدي:
امروزه استفاده از نرم افزارهاي طراحي درمان سه بعدي از لوازم ضروري مراكز راديوتراپي است و سازمان انرژي اتمي مجوز بهره برداري از شتابدهندههاي خطي در مراكز پرتودرماني بدون داشتن حداقل يكي از انواع نرم افزار طراحي درمان سه بعدي معتبر را صادر نميكند. براي راه اندازي اين نرم افزارهاي احتياج به كليه اطلاعات پرتوهاي خروجي از شتابدهنده است. براي مثال خروجي اشعه در ميدانهاي مختلف پرتو و تعيين فاكتور تاثير اندازه ميدان در دز خروجي و يا منحنيهاي توزيع دز در محورهاي طولي وعرضي پرتو در عمقهاي مختلف و غيره به نرم افزار وارد ميشود. همچنين هنگام طراحي درمان احتياج به اطلاعات آناتوميك بيمار است كه از طريق تصاوير CT سپس فيزيست با تجربه و مسلط به اپراتوري نرم افزار اقدام به طراحي درمان و انتخاب انواع ميدانهاي تابشي با زوايا و ابعاد مختلف تابش ميكند و نرم افزار توزيع دز در نواحي مختلف هر سطح مقطع را در مدت بسيار كوتاه ترسيم و به منظور ارزيابي نهايي وتصميم براي درمان در اختيار فيزيست قرار ميدهد كه با مشورت با راديوتراپيست براي اجرا به کارشناسان پرتودهی ارجاع داده مي شود.
استفاده از نرم افزارهاي پيشرفته امكان طراحي درمانهاي بسيار دقيق و با راندامان بالا، نظير روشهاي طراحي درمان تطبيقي رافراهم مي سازد. براي مثال، استفاده از شدتهاي مختلف تابش كه در اشكال مختلف ميدان تابش اعمال ميشود و براي توليد اين ميدانها از كليماتورهاي خاص( مولتي ليف كليماتور)كه اشكال و ابعاد مختلف ميدان را به طور خودكار و در جريان تابش توليد ميكند استفاده ميشود

انتخاب نوع شتابدهنده:
با توجه به عمق و وسعت تومور احتياج به شتابدهنده با انرژيهاي خاصي است. براي مثال براي درمان تومورهاي سرو گردن به اشعه ایكس با انرژي كم يا متوسط و تومورهاي شكمي يا لگن به اشعه ایکس با انرژي بالا و تومورهاي سطحي نظير سرطان پوست به اشعه الكترون احتياج است.که هنگام طراحی درمان توسط فیزیسیست وپزشک رادیوتراپیست تعیین میگردد.

ثابت نگهدارنده ها :(فیکساسیون Fixation):

درمواردی مثل پرتودرمانی در ناحیه سروگردن ، وکلا هرموردی که تیم پرتودرمانی احتمال بدهد که بیمارنمیتواند خودرا درتمام طول درمان دروضعیت و حالت ثابتی که درزمان شبیه سازی داشته است قراربدهد،از لوازم وقالبهای مخصوصی برای ثابت نگه داشتن ناحیه درمان استفاده می کنند، درچنین حالتی نقاط مشخص کننده ی ناحیه درمان علاوه بر انکه روی پوست بیمار خالکوبی یا علامت گذاری می شود ،روی این قالبها هم ترسیم میگردند ودربعضی موارد که کل اندام درداخل این قالبها قرارمی گیرد ،نقاط مشخص کننده ناحیه درمانی برروی این قالبها ترسیم می شود

توزيع دز و عوامل مؤثر در آن:
به منظور طراحي درمان و رسيدن به حداكثر راندمان راديوتراپي يعني جذب حداكثر دز در تومور و حداقل دز در بافتهاي سالم احتياج به چگونگي توزيع دز در بافتهاي بدن و يا معادل بافتهاي بدن يعني آب است. يكي از پارامترهاي مورد نياز طراحي درمان اطلاع از توزيع درصد دز در عمق بافت براي پرتوها ایكس و يا الكتروني است. طبيعي است با افزايش انرژي پرتو عمق نفوذ و درصد دز در عمق افزايش مييابد به همين دليل است كه براي تومورهايي در عمق بدن، استفاده از پرتوهاي پرانرژي توصيه ميشود.
عوامل مختلفي در ميزان درصد دز در عمق تاثير گذارند كه بايد اندازه گيري و به دقت تعيين شوند براي مثال مي توان به انرژي پرتو، شكل و اندازه ميدان تابش، فاصله چشمه از سطح بدن و عمق و جنس بافت اشاره نمود.
استفاده از تكنيكهاي مختلف براي رسيدن حداكثر دز به تومور و حداقل آسيب به بافتهاي سالم نظير استفاده از فيلترهاي وج براي يكنواخت سازي دز وقتي از چند ميدان تابش استفاده ميشود، تابش دهي از زواياي مختلف و حتي تابش به صورت قوسي،تابش در ميدانهاي تابش با دزهاي مختلف، ايجا د حفاظ براي جلوگيري ا ز تابش به اندامهاي سا لم وحساس درمسیر تابش، يكنواخت سازي سطح بدن توسط لايه هاي پلاستيكي معادل بافت بدن و .... در طراحي درمان معمول است.

انتقال دز:

پس از شبیه سازی وطراحی درمان پلان درمانی توسط پزشک رادیوتراپیست تایید وپرونده بیمار بهمراه پلان درمانی جهت انجام رادیوتراپی به اتاق درمان ارسال می شود. در جلسه اول رادیوتراپی بیمار بر روی تخت رادیوتراپی خوابیده (به همان حالت که برروی تخت شبیه ساز قرارگرفته) و پلان طراحی شده در سیستم ۳D درناحیه درمان پیاده وپس از تایید پزشک رادیوتراپیست و فیزیسیت پرتودهی انجام می شود.

اثرات جانبي راديوتراپي:

در جريان راديوتراپي براي بيماران احساس خستگي پيش مي آيد كه استراحت و كاهش فعاليتهاي شغلي و ورزشي توصيه ميشود. بروز اثرات جانبي براي بيماران مختلف متفاوت است ولي به هر حال با انجام راديوتراپي سلولهاي سالم نيز در معرض پرتوقرار ميگيرند، اثرات جانبي به ناحيه درمان و ميزان دز تابشي بستگي دارد. اثرات جانبي اكثر موقتي و ضعيف هستند و معمولا يك هفته پس از درمان برطرف ميشوند. آزمايش خون( CBC)براي بررسي وضعيت عمومي در حين راديوتراپي معمولا تجويز ميشود. اگرراديوتراپي موجب كم خوني شود تزريق خون توصيه ميشود. تهوع و استفراغ يكي از علائم راديوتراپي براي بعضي از بيماران است كه دارو تجويز ميشود. خوردن غذا و نوشيدن مايعات در روز علي رغم بي اشتهاي توصيه ميشود. ريزش موقت مو در ناحيه مورد تابش از عوارض قطعی راديوتراپي است كه پس از دو تا سه ماه رشد مجدد موهاي آغاز ميشود. پوست بيمار در اثر تابش دهي سرخ يا زخم ميشود.
براي مراقبت از پوست بايد از خوشبو كننده ها استفاده نكرد، در معرض آفتاب قرار نگيرند، با صابون لايت مثل صابون بچه شستشو شوند، موها تراشيده نشود و از خارش پوست ممانعت شود. چنانچه اندامهايي خاص بالاجبار در معرض دزهاي زياد قرار گيرند موجب اثرات وخيم خواهند شد براي مثال كاتاراكت عدسي چشم و عيبهاي مادرزادي براي جنين وعقيمي موقت و دائم وقتي غدد جنسي يا غدد مرتبط با فعاليتهاي جنسي در معرض تابش قرار گيرند.

منابع:
www.cancer.ca/ccs/internet/standard
www.oncolink.org/treatment/section.cfm
www.cancernet.co.uk/radiotherapy.htm

مرکز تحقیقات علوم اعصاب
گردآورنده : سید امیر محمد دادگر

Nuclear Medicine Applications